Ο Αναλυόντας είναι ένα μικρό χωριό 350 περίπου κατοίκων και βρίσκεται σε υψόμετρο 380 μέτρα σε απόσταση 20 χιλιομέτρων στα νότια της Λευκωσίας.
Έχει μια μέση ετήσια βροχόπτωση 425 χιλιοστόμετρα με κύριες καλλιέργειες τις ελιές, τα σιτηρά, τα λαχανικά, αμυγδαλιές και άλλα οπωροφόρα δέντρα. Γνώρισε μια πληθυσμιακή άνοδο τα τελευταία λίγα χρόνια, με την αναστροφή της μάστιγας της αστυφιλίας. Πριν από τις πρώτες δικοινοτικές ταραχές της δεκαετίας του ’50 ήταν μικτό χωριό με Ελληνοκύπριους και Τουρκοκύπριους κάτοικους.

Ο Καταλυόντας ήταν ένας μικρός οικισμός, ένα χλμ. νοτιοανατολικά του χωριού, όπου κατοικούσαν Τουρκοκύπριοι επί Αγγλοκρατίας, μεταξύ 1925 και 1959. Η περιοχή υπάγεται διοικητικά στον Αναλυόντα. Στην τελευταία απογραφή πληθυσμού του 2001 οι κάτοικοι του χωριού ήταν 300. Ο Αναλυόντας βρίσκεται στην ευρύτερη περιοχή της Ταμασσού, το βασίλειο της οποίας σύμφωνα με τους αρχαιολόγους επεκτεινόταν μέχρι το Μαθιάτη στα ανατολικά και την Αγροκηπιά στα δυτικά. Σε λόφο, στα νοτιοανατολικά του χωριού, ορθώνεται το μοναστήρι του Αρχαγγέλου Μιχαήλ.

Ιστορία - Ονομασία

Υπάρχουν διάφορες εκδοχές αναφορικά με την ονομασία του χωριού μας. Σύμφωνα με μια από αυτές, ο Αναλυόντας πήρε το όνομα του από το ρήμα “αναλύω” γιατί κατά τους αρχαίους χρόνους και συγκεκριμένα κατά την περίοδο που ήκμασε στην περιοχή της Ταμασσού η επεξεργασία του χαλκού υπήρχαν στη περιοχή του χωριού μας, εκτός από μεταλλεία χαλκού και χώροι όπου “αναλύονταν” μεταλλεύματα. Όπου δηλαδή τα επεξεργάζονταν οι αρχαίοι για να πάρουν κυρίως το χαλκό και χρυσό. Απόδειξη είναι το γεγονός ότι στα νότια του χωριού υπάρχουν μέχρι σήμερα σωροί πετρωμάτων που είναι γνωστά ως “σκουρκά” και τα οποία είναι απομεινάρια της επεξεργασίας αυτής.

Άλλη εκδοχή είναι ότι ο Αναλυόντας ονομάστηκε έτσι από το λέοντα. Ο Σ. Μέναρδος αναφέρει ότι στην περιοχή υπήρχαν επί Ενετοκρατίας δύο φέουδα.
Ένα στον Αναλυόντα (Άνω – Λιόντα) και ένα στον Καταλυόντα (Κάτω – Λιόντα). Όπως είναι γνωστό, το λιοντάρι είναι το ζώο του Ευαγγελιστή Μάρκου, προστάτη των Ενετών, οι οποίοι το είχαν ως σύμβολο και οικόσημο. Σε όλους τους Ενετικούς χάρτες που έγιναν γύρω στο 1500 μ.χ. το χωριό είναι σημειωμένο με την ονομασία Anolido και Katolido.

Η περιοχή του Αναλυόντα κατοικήθηκε από τους αρχαιότατους χρόνους. Στην τοποθεσία «Κούρβελλος», που βρίσκεται στα νοτιοανατολικά του χωριού μας, γαλλική αρχαιολογική αποστολή επεσήμανε ευρήματα και εργαλεία της Νεολιθικής εποχής (4.800 π.χ.) της ίδιας δηλαδή εποχής με τον οικισμό της Χοιροκοιτίας. Στην περιοχή δεν υπάρχει σήμερα οικισμός, γιατί σύμφωνα με τα συμπεράσματα της αρχαιολογικής αποστολής ο χώρος χρησιμοποιείτο ως προσωρινή κατοικία.

Επίσης, σύμφωνα με την παράδοση, στην τοποθεσία «Πετρερά» που βρίσκεται μόλις πεντακόσια μέτρα νοτιοδυτικά του χωριού υπήρχε παλαιότερα οικισμός, τα ερείπια του οποίου είναι σήμερα μεγάλοι σωροί από πέτρες και γι’ αυτό η περιοχή ονομάστηκε «Πετρερά».

Κατά τον Γκάννις, στον Αναλυόντα πρέπει να υπήρξε κάποιος σημαντικός ρωμαϊκός συνοικισμός, αν κρίνει κανείς από τους αναρίθμητους τάφους της περιόδου αυτής που αποκαλύφθηκαν στην περιοχή. Μόλις τον Απρίλιο του 1992, βρέθηκε τάφος της ρωμαϊκής περιόδου με ανεκτίμητης αξίας αγγεία και χρυσαφικά στην τοποθεσία «Μαζόβουνος».

Ο Νέαρχος Κληρίδης αναφέρει ότι στα χρόνια της Φραγκοκρατίας, αλλά και τη Βυζαντινή περίοδο, ήταν ξακουστό χωριό για τα πολλά θαύματα του Αγίου Γεωργίου, το εκκλησάκι του οποίου είναι σήμερα ερειπωμένο στον Καταλυόντα, και η θαυματουργή εικόνα του φυλασσόταν για μεγάλο χρονικό διάστημα στην εκκλησία της Αγίας Μαρίνας και αργότερα στην Αρχιεπισκοπή. Παλαιότεροι κάτοικοι μαρτυρούν ότι ο Τουρκοκύπριος μεγαλοκτήμονας του Καταλυόντα Χιλμί Μπέης άναβε το καντήλι του Αγίου Γεωργίου. Εξάλλου, κάτω από το ναΐσκο υπήρχε υπόγεια σήραγγα που οδηγούσε σε κρύπτη των Χριστιανών κατά τους διωγμούς.